Bab 1 Kisah Datu Tungkaran
Datu Tungkaran
Takisah kakanak lalakian bangaran Abdussamad nang diranakakan di Kampung Tungkaran. Matan halus, sidin sudah dididik ulih kuitan sidin ilmu agama. Limbah itu, sidin manuntut ilmu lagi wan Syekh Muhammad Arsyad Al Banjari di Kalampaian.
Abdussamad termasuk murid nang pintar, satumat haja sidin sudah menguasai ilmu-ilmu nang dilajarkan Datu Kalampaian, Syekh Arsyad Al Banjari. Limbah Datu Kalampaian marasa ilmu nang dilajarkan sidin cukup, Abdussamad diminta manyiarkan agama Islam.
Limbah manjadi guru, Abdussamad baalih ka Tungkaran. Di situlah sidin mangabdikan diri wan masyarakat. Sidin malajariakan ilmunya wan masyarakat sakitar kada babayaran. Katinggian ilmunya terkenal sampai ka daerah-daerah lain. Marga badiam wan malajarkan ilmu di Tungkaran, masyarakat mangiyau sidin Datu Tungkaran. Ini manandaakan bahwa sidin manjadi urang nang paling dihormati di daerah Tungkaran.
Kabar katinggian ilmu Datu Tungkaran tadangar Raja Banjar. Raja Banjar maminta Datu Tungkaran datang ka istana malajariakan ilmu kabatinan nang bakaitan wan ilmu kamiliteran. Sidin manyanggupi apa nang diparintahakan raja. Sidin mambawa babarapa prajurit wan panglima kerajaan gasan dilatih di Tungkaran. Di antaranya, Haji Buyasin dan Tumenggung Sutun nang disangui ilmu kabatinan wan ilmu taguh. Kaina, waktu perang antara pihak Kerajaan Banjar wan Belanda, kawanian Haji Buyasin wan Tumenggung Sutun nang maulah takutan pihak Belanda. Sidin badua kawa mahamburakan pasukan Belanda.
Kisah Datu Tungkaran nang malajarkan ilmunya gasan masyarakat, manjadi contoh urang nang kada pamalar wan ilmu. Jadi amun kita baisi kabisaan atau ilmu, harus dilajarkan, ditularakan, atau diwarisakan wan urang lain sakira baguna wan babarakat ilmunya.
#Kamus Mini
kampung : desa
kuitan : orang tua
pamalar : pelit
sakira : agar
taguh : kebal
Bab 2 Paribasa Banjar
Ayo Membaca
Baca teks di bawah ini.
Paribasa Banjar
Paribasa Banjar adalah sakalompok kata atau kalimat babahasa Banjar nang bamaksud tertentu dalam kalimat ringkas. Paribasa biasa dipakai dalam pamandiran sehari-hari. Tujuannya gasan pambandingakan, mambari nasihat atau manyindir kalakuan manusia. Paribasa Banjar ini manggambarkan pasan moral wan kearifan lokal masyarakat Banjar.
1. Paribasa Banjar nang mangandung nasihat atau papadah
Paribasa ini baisi patunjuk, wan arahan gasan manjalani kahidupan.
a. Apik-apik kalu tabarusuk.
Artinya bahati-hati dalam manjalani hidup sakira kada tasalah langkah.
b. Banganga dahulu hanyar baucap.
Artinya sabaluman bapandir dipikirakan dahulu baik buruknya.
c. Dimamah dahulu hanyar ditaguk.
Artinya jangan langsung percaya lawan pandiran urang. Sabaiknya dipikirakan dahulu bujur kadanya.
d. Banyak muntung kaina bagawi kada manuntung.
Artinya jangan banyak bapandir kaina gawian kada ada nang tuntung.
e. Asal mambawa nang bujur wan banar musti salamat.
Artinya amun jujur, kamana haja kita pasti salamat.
2. Paribasa Banjar mangandung sindiran
Paribahasa ini baisi kritikan atau sindiran gasan urang nang kalakuannya kada baik.
a. Ganal suap pada muntung
Artinya urang nang banyak baisi kahandak pada kemampuan.
b. Kada titik banyu diganggam
Artinya urang nang pamalar, kada hakun babarian.
c. Manuliling warik tagapit.
Artinya manulungi urang nang kada tahu balas budi.
d. Ngaliแธฅ mambuang batu di palatar, ngalih mambuang laku amun sudah dasar.
Artinya urang nang ngalih mambuang kalakuannya marga sudah manjadi kabiasaan.
e. Kada masuk banyu.
Artinya urang nang kada kawa dibari nasihat.
3. Paribasa Banjar mangandung pujian
Paribasa ini baisi ungkapan kakaguman lawan urang/banda, pujian lawan urang nang bakalakuan baik atau urang nang bungas.
a. Halus-halus lumbuk parawit.
Artinya urang nang kalihatannya halus tapi harat, baisi kukuatan, kaahlian atau kawanian nang ganal.
b. Kada barat tanganan.
Artinya urang nang rajin bagawian wan katuju manulungi urang.
c. Lantainya kawa dicaramini.
Artinya urang nang rajin marawat rumahnya, lantai wan pakakas kalihatan barasih wan mangkilat.
d. Muhanya nangkaya hintalu dibasuh.
Artinya muha binian nang licin wan putih barasih.
e. Rambutnya maikal mayang.
Artinya rambut urang nang ikal wan panjang.
4. Paribasa Banjar nang mangandung paumpamaan
Paribasa ini baisi kumpulan kata atau kalimat nang manyamaakan atau mambandingakan. Biasanya manggunakan kata nangkaya atau saumpama.
a. Nangkaya cacing panggal.
Artinya urang nang kada mau baranai, bagarak kasana.
b. Nangkaya kataran hayam.
Artinya kadaadaan rumah atau tempat nang barang-barangnya tahambur atau kada barasih.
Bab 3 Alat-Alat Parangkap Iwak
Ayo Membaca
Masyarakat Banjar mulai bahari sudah menggunakan macam-macam alat parangkap iwak. Bentuk wan ukurannya manyesuaikan tempat mamasangnya wan iwak nang handak didapat.
Parangkap iwak dipakai gasan manjabak atau manangkap iwak. Alat ini diulah sakira iwak nang sudah takana jabak kawa lapas atau kaluar. Parangkap ini biasa dipasang di sungai atau di daerah nang banyak banyu, contohnya kaya di pahumaan atau di sekitaran sungai.
Ada babarapa parangkap iwak nang masih dipakai masyarakat Banjar sampai wahini, nangkaya banjur, tangguk, lalangit, hancau wan sarakap.
1. Banjur
Banjur adalah alat gasan mandapatakan iwak nang mirip lawan unjun. Banjur ini mamakai tali nilon, kawat unjun wan umpan jua, tapi kada mamakai tantaran panjang. Gasan mangait tali nilonnya mamakai tatakan paring atau bahan lain nang timbul. Ukuran panjangnya sakitaran sameter tiap banjurnya.
Banjur nang sudah dikaiti umpan dipasang di pahumaan nang babanyu, lalu ditinggalkan. Limbah babarapa jam, banjur diangkat gasan mangatahui umpannya dimakan iwak atau kada. Samakin banyak banjur nang dipasang maka samakin banyak iwak nang didapat.
Mambanjur kawa jua mamakai unjun biasa. Tantarannya diandak di atas rumput atau ditajak di tanah. Umpan wan talinya dibiarkan tarandam dalam banyu sampai ada iwak nang mamatut umpanannya.
2. Tangguk
Tangguk diulah matan bilah paring nang diraut tipis. Supaya bentuknya kada baubah wan kuat, bilah paring tadi diayam wan paikat. Tangguk halus dipakai gasan mananggguk iwak undang, sapat wan papuyu.
Cara manggunakannya, pamakai tangguk batajun ka pahumaan atau pinggir sungai nang handak ditangguki iwaknya. Ingkuti kadua hujungnya, masukakan ka dalam banyu. Lalu narik tangguknya ka arah awak kita sambil diangkat. Ambil iwak nang takumpul di tangah, buat ka wadah.
3. Sarakap
Sarakap diulah matan paring wan paikat. Sarakap digunaakan gasan manangkap iwak nang taganal nangkaya iwak sapat, papuyu wan haruan. Sarakap biasa dipasang di pahumaan.
Cara manggunakannya, sarakap dibawa bajukung ka pahumaan atau pinggir sungai. Pukulakan banyu wan sabilah paring panjang. Iwak nang takajut biasanya hancap basuhut ka bawah lumpur. Iwak nang bahinak di lumpur manimbulakan galambung-galambung ka atas banyu. Di situlah sarakap dipasang. Lalu masukakan tangan ka dalam sarakap gasan manangkap iwak tadi.
4. Lukah
Lukah adalah parangkap iwak nang diulah matan bilah paring nang diayam lawan paikat. Lukah ada babarapa macam. Bentuk, ukurannya wan ngaran nya kada sama, tagal cara manjabak iwaknya mirip-mirip haja. Nang malainakan lokasi, cara mamasangnya wan jenis iwak nang handak ditangkap.
Lukah ini bentuknya mirip rudal. Hujung lukah diulah babalus wan di bari panutup. Panutupnya kawa dipacul gasan jalan maambil iwak nang masuk ka dalam lukah. Dihujung lainnya dibari samacam karucut supaya iwak kada kawa babalik kaluar amun sudah tamasuk.
Lukah ukuran halus, biasanya dipasang di pahumaan. Caranya di parak lukah dituyuki rumput-rumput diulah samacam dinding. Iwak nang tading rumput tadi kaina maju muhara lukah nang tabuka. Limbah babarapa jam, lukah diangkat gasan mamariksa iwak nang masuk.
5. Lalangit
Lalangit adalah parangkap iwak nang diulah matan tali nilon, nang baukurang sakitar 50 × 50 cm. Kadua pinggirnya dibari kayu halus gasan palampung. Kayu ini baguna jua gasan ingkutan wayah mamasang atau maangangkat lalangitnya. Cara manggunakannya, pahumaan dibarasihi rumputnya sakira muat maandak lalangit. Pasang lalangitnya di atas pamukaan banyu, lalu dihamburi dadak di atasnya. Wayah iwak dibawahnya handak bahinak maambil udara ka atas, maka wayah itulah iwak tajabak di lalangit.
6. Hancau
Hancau adalah alat parangkap iwak nang mirip lawan lalangit. Ukurannya lebih ganal sakitar 2 × 2 meter. Diulah matan tali nilon. Kaampat buncunya dibari palang bilah paring nang basilang. Palang paring disambungkan wan sabatang paring panjang gasan maangkat hancaunya.
Amun lalangit dipasang di paatasan banyu, hancau dipasang di pambawahan banyu. Caranya, jalan gasan mamasang hancau dibarasihi. Imbhtu randam hancaunya sampai tingalam. Diamakan satumat sampai kalihatan banyak iwak nang timbul handak bahinak. Angkat bahanัap sakira samuaan iwak tadi tabuat ka dalam hancau.
#Kamus Mini
banyu : air
bilah : belahan
buncu : sisi
dadak : dedak padi
ganal : besar
gasan : untuk
halus : kecil
hinak : napas
hancap : cepat
haruan : gabus
ikat : pegang
iwak : ikan
jabak : jebak
kawa : bisa
muhara : muara
parangkap : perangkap
pahumaan : sawah
timbul : mengapung
tuyuk : tumpuk
suhuk : sembunyi
unjun : pancing










